مهندسی بهداشت محیط شهیدبهشتی،تهران،ایران

مقاله دانشجویان واحد علوم و تحقیقات با عنوان «بررسی مدیریت سامانه‌های آب‌های زیرسطحی» در کارگاه انجمن بین المللی آب (IWA) در زمینه فناوری‌های قنات‌های قدیمی در کشور مراکش ارائه شد.

به گزارش گروه دانشگاه خبرگزاری فارس به نقل از اداره کل روابط عمومی واحد علوم و تحقیقات،  کاوه خیرخواه رحیم آباددانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی محیط زیست گرایش آب و فاضلاب این واحد و عضو انجمن ارزیابی محیط زیست ایران گفت: به طور کلی قنات‌ها در شکل گیری مناطق شهری، روستایی و محیط زیست پیرامونشان اثرات مهمی داشته‌اند.

وی افزود: سدهای زیر زمینی و قنات‌ها برای سالیان متمادی به عنوان منابع مهم آبرسان در نقاط مختلف جهان استفاده شده است.

وی با بیان این مطلب که  امروزه، استفاده از سیستم‌های اطلاعاتی جغرافیائی (GIS) و سنجش از دور (RS) مراحل انتخاب سایت‌های آبرسان زیر زمینی را با توجه به دو پارامتر زمان و میزان صحت داده‌ها گسترش داده است، ادامه داد: قنات‌ها از جمله منابع آبی هستند که قدمتی بالغ بر 1500 سال دارند. اما متاسفانه در 15 سال گذشته روند نابسامانی داشته‌اند و با مشکل خشک شدن مواجه شده‌اند.

خیرخواه افزود: سئوال مهمی که در این زمینه مطرح می‌شود این است که بهترین استفاده از این نوع سیستم‌های تامین آب در حیطه فعالیت‌های کشاورزی - زیست محیطی با رویکرد ارتقاء آگاهی‌های محیط زیستی در غالب یک طرح‌ اقتصادی و اجتماعی چه می‌تواند باشد؟ آیا نهادهای غیررسمی همانند: NGO ها و سازمان‌های ملی، منطقه‌ای و بین المللی مرتبط قادر به حفظ و حراست از یک منبع آب سنتی عمومی همانند قنات‌ها هستند؟ آیا از جنبه‌های اقتصادی مانند هزینه‌های بهره برداری و نگهداری پمپ‌ها و دیگر تجهیزات در مناطق پر جمعیت پاسخگو است؟

به گفته وی در این مقاله، به طور خاص اثر زیرساخت‌های شهری همچون  قنات‌ها در شکل گیری معابر، خیابان‌ها و فضاهای باز شهری و همچنین بررسی پیشروی آنها در سنوات آتی مورد بحث قرار گرفته است. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد که سیاست‌های پایدار شهری می‌تواند راهگشای اینگونه مسائل باشد.

خیرخواه گفت: با دانستن اینگونه زیر ساخت‌ها به طور صحیح و شناسائی راه‌های اثرگذاری آنها در شکل گیری شهر، ارزیابی اثرات متقابل آن‌ها بر بافت شهری و نیز پروژه های بازسازی محیط‌های شهری می‌توان به سیاست‌های پایدار شهری خط مشی منظمی را القاء کرد.

وی با بیان این مطلب که در این پروژه با توجه به معیارهای اصلی مطرح شده انتخاب سایت سدهای زیرزمینی و  برخی از مکان‌های مناسب پیشنهاد ساخت و ساز ترکیبی از قنات و سد زیرزمینی در محدوده چند استان مشخص شد، تصریح کرد: برخی از مزایای استفاده از سدهای زیر زمینی استفاده محلی، نزدیک به سایت‌های مورد مصرف و پایش ظرفیت جمع آوری آب در هر فصل بود. این نکات مثبت زمانی نمود پیدا می‌کرد که با قنات مجاور این سدها احیاء می‌شد و حالت ترکیبی پیدا می‌کرد. در این صورت وضعیت تجدید پذیری برای قنات به عنوان یک فرآیند آبرسان کارآیی داشت.

خیرخواه ادامه داد: سدهای زیرزمینی می‌توانند در محور قنات‌ها با ساخت تعدادی دریچه از داخل دیوار سد ساخته شوند. بنابراین آب می‌تواند در فصول سرد سال با درصد بالایی از بارش باران ذخیره شود.

وی با بیان این مطلب که با استفاده از این ترکیب ضعف اصلی قنات‌ها را می‌توان برطرف کرد و مدیریت استحصال منابع آبی قنات‌ها ساماندهی می‌شود، افزود: همواره لایروبی قنات‌های قدیمی کارآسانی نیست. این عمل بستگی به برطرف ساختن مشکلات سازمان‌های ذینفع در نگهداری بهینه  از یک سیستم قنات خواهد داشت. با این حال تنش‌های موجود بین بخشی و عدم مدیریت متمرکز و یکپارچه در این رابطه مانع  پیشرفت این منابع آبرسان در دراز مدت شده است.

وی افزود: اولین کارگاه انجمن بین المللی آب (IWA) در زمینه فناوری‌های قنات‌های قدیمی در مراکش مقالاتی از کشورهای الجزایر، آلمان، جمهوری آذربایجان، چین، یونان، گرجستان، ایالات متحده، ایتالیا، فرانسه، عمان، هلند، سوئد، تونس، اسپانیا، عربستان، مراکش و جمهوری اسلامی ایران ارائه شد.

لازم به ذکر است، این مقاله با همکاری کاوه خیرخواه رحیم آباد ، زینب ایمن و مهتاب غفوری از دانشجویان کارشناسی ارشد مهندسی محیط زیست واحد علوم و تحقیقات به رشته تحریر در آمده است.